Spis treści
- Czym jest napięciowy ból głowy
- Dzienniczek bólu głowy: wzór do przepisania
- Jak odczytać dzienniczek po miesiącu
- Ból napięciowy czy migrena
- Ból głowy od tabletek na ból głowy
- Sygnały alarmowe: kiedy ból głowy to sprawa pilna
- Co możesz zrobić sam, w ciągu dnia
- Fizjoterapia przy napięciowym bólu głowy: co mówią badania
- Najczęstsze pytania
Czym jest napięciowy ból głowy
Międzynarodowa klasyfikacja bólów głowy opisuje go jako ból zwykle po obu stronach głowy, uciskający albo ściskający, o sile od łagodnej do umiarkowanej, trwający od kilkudziesięciu minut do kilku dni. Pacjenci mówią o obręczy, kasku o rozmiar za małym, ściskaniu w skroniach. Zwykłe chodzenie czy wchodzenie po schodach nie nasila bólu, a nudności przy nim nie ma.
To najczęstszy ból głowy ze wszystkich. Według klasyfikacji w różnych badaniach ma go w ciągu życia od 30 do 78% ludzi. Dawniej nazywano go bólem z napięcia mięśni albo bólem psychogennym. Klasyfikacja zaznacza, że nowsze badania wskazują na podłoże neurobiologiczne, przynajmniej przy cięższych postaciach, a dokładny mechanizm nie jest znany.
Skąd więc nazwa „napięciowy”? Najczęstsze odchylenie, jakie znajduje się u tych pacjentów, to zwiększona tkliwość mięśni wokół czaszki. Dotyczy ona mięśni czoła i skroni, żwaczy i mięśni skrzydłowych (mięśni odpowiadających za żucie), mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego po bokach szyi, mięśni płatowych i czworobocznego w okolicy karku. Tkliwość jest obecna także między napadami, rośnie w czasie bólu i jest tym większa, im ból częstszy i silniejszy. Klasyfikacja dodaje, że badanie tych mięśni palcami pomaga w wyborze leczenia.
Stąd stary wątek tego wpisu: zaciśnięta szczęka i spięty kark. Jeśli rano budzisz się z bolącymi żwaczami, przeczytaj też o zgrzytaniu zębami i zobacz, jak pracujemy przy bólu szczęki i stawu żuchwowego.
Dzienniczek bólu głowy: wzór do przepisania
Klasyfikacja przy częstym bólu napięciowym wprost zaleca prowadzenie dzienniczka bólu głowy, bo ten ból często współistnieje z migreną, a oba leczy się zupełnie inaczej. Brytyjska publiczna służba zdrowia także radzi prowadzić dzienniczek, żeby znaleźć to, co wywołuje bóle. Po trzech tygodniach mało kto pamięta, czy bolało w środę, czy w czwartek i ile tabletek wziął w zeszły weekend.
Przepisz tabelę na kartkę albo do notatnika w telefonie. Wypełniaj ją przy każdym bólu, także słabym, przez co najmniej miesiąc. Pierwszy wiersz to przykład, jak ją wypełniać.
| Dzień | Godzina (od, do) | Siła od 0 do 10 | Gdzie i jak boli | Co robiłeś przed bólem | Leki (nazwa, ile, o której) | Inne objawy |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Przykład: wtorek 14.10 | 15:00 do 19:30 | 4 | obie skronie, ucisk | 6 godzin przy laptopie, bez obiadu | 1 tabletka ibuprofenu o 17:00 | brak |
Kilka zasad, żeby dzienniczek był miarodajny:
Siła. 0 to brak bólu, 10 to najgorszy ból, jaki umiesz sobie wyobrazić. Wpisuj najwyższą wartość z danego epizodu.
Gdzie i jak. Jedna strona czy obie, czoło, skronie, tył głowy. Do tego charakter: ucisk, ściskanie, pulsowanie, kłucie.
Co robiłeś. Praca przy ekranie, jazda, zła noc, pominięty posiłek, alkohol poprzedniego dnia, kłótnia, miesiączka.
Leki. Każda tabletka, także ta połknięta „na wszelki wypadek” przed spotkaniem. Ta kolumna okaże się później najważniejsza.
Inne objawy. Nudności, wymioty, przeszkadzające światło, przeszkadzający hałas, to, czy ruch nasilał ból. Te szczegóły odróżniają ból napięciowy od migreny.
Po miesiącu często okazuje się, że ból głowy wraca w podobnych sytuacjach, choć wcześniej pacjent nie zwracał na to uwagi. Zaskakujące bywa to, jak wiele mogą zmieniać drobne nawyki, takie jak zaciskanie zębów przy komputerze, żucie jedzenia tylko jedną stroną buzi, siedzenie przez kilka godzin w jednej pozycji czy brak przerw w pracy. Dzięki dzienniczkowi łatwiej zauważyć te zależności i zastanowić się, co można zmienić, żeby głowa bolała rzadziej.
Monika Krefft, fizjoterapeutka, FIZJOMI
Jak odczytać dzienniczek po miesiącu
Policz dwie liczby: ile dni w miesiącu bolała Cię głowa i w ile dni brałeś leki przeciwbólowe. Kryteria klasyfikacji opierają się na takich właśnie liczbach, uśrednionych z ponad trzech miesięcy.
| Co widzisz w dzienniczku | Co to może znaczyć według klasyfikacji | Co dalej |
|---|---|---|
| Ból rzadziej niż raz w miesiącu | Rzadki epizodyczny ból napięciowy | Ma go prawie każdy i zwykle nie wymaga leczenia |
| Ból w 1 do 14 dniach w miesiącu, od ponad 3 miesięcy | Częsty epizodyczny ból napięciowy | Warto szukać wyzwalaczy i rozważyć fizjoterapię, przy wątpliwościach lekarz |
| Ból w 15 lub więcej dniach w miesiącu, od ponad 3 miesięcy | Przewlekły ból napięciowy, który klasyfikacja nazywa poważną chorobą | Wizyta u lekarza, potem leczenie z kilku stron |
| Ból w 15 lub więcej dniach i proste leki przeciwbólowe (paracetamol, ibuprofen, aspiryna) w 15 lub więcej dniach w miesiącu, od ponad 3 miesięcy | Możliwy ból głowy z nadużywania leków | Wizyta u lekarza z dzienniczkiem |
| Ból w 15 lub więcej dniach i leki złożone (na przykład z kodeiną albo kofeiną), tryptany albo opioidy w 10 lub więcej dniach w miesiącu | Możliwy ból głowy z nadużywania leków | Wizyta u lekarza z dzienniczkiem |
Dzienniczek nie stawia rozpoznania, robi to lekarz, ale dostarcza mu danych, których nie da się odtworzyć z pamięci w gabinecie.
Ból napięciowy czy migrena
Te dwa bóle najczęściej bywają mylone, a klasyfikacja pisze wprost, że rozróżnienie bólu napięciowego i łagodnej migreny bez aury to największa trudność wśród pierwotnych bólów głowy. Do tego wiele osób z częstymi bólami ma oba naraz. Dlatego tabela niżej porównuje pojedyncze epizody, a nie ludzi.
| Cecha | Ból napięciowy | Migrena bez aury |
|---|---|---|
| Czas trwania | Od 30 minut do 7 dni | Od 4 do 72 godzin bez leczenia |
| Gdzie boli | Zwykle obie strony | Zwykle jedna strona |
| Jak boli | Ucisk, ściskanie, bez pulsowania | Pulsowanie |
| Siła | Łagodna albo umiarkowana | Umiarkowana albo silna |
| Chodzenie, schody | Nie nasilają bólu | Nasilają ból albo zmuszają do przerwania |
| Nudności, wymioty | Brak | Częste, kryterium to nudności lub wymioty albo światło i hałas przeszkadzające razem |
| Światło i hałas | Najwyżej jedno z nich przeszkadza | Często przeszkadzają oba naraz |
Do rozpoznania wystarczą dwie z czterech cech bólu (miejsce, charakter, siła, reakcja na ruch). Ból po jednej stronie może więc nadal być napięciowy, jeśli jest uciskający, łagodny i nie nasila się przy chodzeniu. Migrena wymaga co najmniej pięciu takich napadów.
Jeśli ból zaczyna się z tyłu głowy, zawsze po tej samej stronie, i nasila przy ruchach szyi, może pochodzić z kręgosłupa szyjnego. Cechy bólu szyjnopochodnego według klasyfikacji opisaliśmy w tabeli we wpisie o bólu karku i bólu z tyłu głowy, tutaj ich nie powtarzamy.
Ból głowy od tabletek na ból głowy
Ten wątek jest mało znany, a według klasyfikacji klinicznie niezwykle ważny. Ból głowy z nadużywania leków to ból w 15 lub więcej dniach w miesiącu u kogoś, kto wcześniej miał już bóle głowy, a od ponad 3 miesięcy regularnie bierze leki doraźne na ból głowy. Lek, który miał pomagać, zaczyna podtrzymywać ból.
Progi z tabeli wyżej zależą od rodzaju leku. Paracetamol, ibuprofen i aspiryna liczą się od 15 dni w miesiącu. Leki złożone, czyli z dwóch grup albo z dodatkiem kofeiny lub kodeiny, a także tryptany i opioidy liczą się już od 10 dni. Liczą się też różne leki brane na zmianę, jeśli razem dają 10 dni w miesiącu. Klasyfikacja uczciwie zaznacza, że te progi to opinia ekspertów, a nie wynik badań.
Europejskie wytyczne neurologów o leczeniu bólu napięciowego przy epizodycznym bólu zalecają proste leki przeciwbólowe i niesteroidowe leki przeciwzapalne, a leki złożone z kofeiną traktują jako drugi wybór. Tryptanów, leków rozluźniających mięśnie i opioidów przy tym bólu nie należy według nich stosować. Kluczowe jest unikanie częstego i nadmiernego brania leków przeciwbólowych, właśnie po to, żeby nie rozwinął się ból z ich nadużywania.
Skala jest duża. Według danych przytaczanych w klasyfikacji ponad połowa osób z bólem głowy w 15 lub więcej dniach w miesiącu ma ból z nadużywania leków. Wśród nich najwięcej jest osób z migreną albo bólem napięciowym. Dobra wiadomość: większość pacjentów poprawia się po odstawieniu nadużywanego leku, a często wystarczy prosta rozmowa i ulotka, żeby temu zapobiec.
Europejska akademia neurologii w wytycznych o bólu z nadużywania leków też zaczyna od edukacji i rozmowy z pacjentem. Odstawienie przychodzi, gdy sama rozmowa nie wystarcza. Proste leki przeciwbólowe i tryptany można odstawić od razu albo ograniczyć, a opioidy i leki uspokajające brane od dawna odstawia się powoli. Wytyczne zalecają, żeby takim pacjentem zajmował się zespół: neurolog albo specjalista od bólu razem z psychologiem.
Brytyjska służba zdrowia wśród częstych przyczyn bólu głowy wymienia obok stresu, złej postawy, problemów ze wzrokiem i nieregularnych posiłków także zbyt dużo tabletek przeciwbólowych.
Sygnały alarmowe: kiedy ból głowy to sprawa pilna
Większość bólów głowy według brytyjskiej służby zdrowia mija sama i nie oznacza niczego poważnego. Są jednak objawy, przy których dzienniczek odkładasz na bok.
| Ból głowy i do tego | Co zrobić |
|---|---|
| Ból zaczął się nagle i jest skrajnie silny | Dzwoń pod 112 albo jedź na SOR |
| Drgawki, drętwienie lub osłabienie ciała lub twarzy | Dzwoń pod 112 albo jedź na SOR |
| Kłopot z mówieniem, równowagą, chodzeniem albo pamięcią, senność, splątanie | Dzwoń pod 112 albo jedź na SOR |
| Utrata wzroku | Dzwoń pod 112 albo jedź na SOR |
| Uraz głowy w ostatnich 3 miesiącach | Dzwoń pod 112 albo jedź na SOR |
| Bardzo wysoka gorączka, sztywny kark, przeszkadzające światło albo wysypka, która nie blednie pod przyciśniętą szklanką | Dzwoń pod 112 albo jedź na SOR |
| Zaburzenia widzenia albo problemy z oczami | Pilna wizyta u lekarza |
| Ból wywołany albo nasilany przez kaszel, kichanie, schylanie się albo wysiłek | Pilna wizyta u lekarza |
| Wymioty | Pilna wizyta u lekarza |
| Ból szczęki przy jedzeniu albo bolesna, tkliwa skóra głowy | Pilna wizyta u lekarza |
| Domowe sposoby nie pomagają, ból się nasila albo bóle głowy pojawiają się regularnie | Wizyta u lekarza rodzinnego |
Brytyjskie zalecenia dodają jedną praktyczną rzecz: przy objawach z górnej części tabeli nie prowadź samochodu sam, poproś kogoś o podwiezienie albo wezwij karetkę.
Co możesz zrobić sam, w ciągu dnia
Brytyjska służba zdrowia przy bólu głowy radzi pić dużo wody, odpocząć, spróbować się rozluźnić (stres nasila bóle), w razie potrzeby wziąć paracetamol albo ibuprofen. Odradza pomijanie posiłków, spanie dłużej niż zwykle, długie wpatrywanie się w ekran i alkohol. Z tabletkami pamiętaj o progach z poprzedniej części.
Resztę podpowie dzienniczek. Jeśli ból przychodzi w dni, w których po ośmiu godzinach przy laptopie stoisz jeszcze godzinę w korku na Grunwaldzkiej, wyzwalacz jest mniej więcej jasny. Wtedy pomagają przerwy co godzinę, monitor na wysokości oczu i obiad zjedzony o stałej porze, a nie w biegu o 16:00.
Dwa proste ruchy na przerwę, które dajemy pacjentom (to nasza praktyka, osobnych badań o nich nie przytaczamy). Usiądź prosto, unieś lekko mostek i ściągnij łopatki w dół, oddychając spokojnie przez kilka oddechów. Potem rozluźnij szczękę: zęby rozsunięte, język luźno na podniebieniu, kilka powolnych otwarć ust na 1 do 2 cm.
Ze starych porad zrezygnowaliśmy z mocnego rozciągania boku szyi. W przeglądzie 12 badań z 2025 roku rozciąganie w analizie składowych ćwiczeń wiązało się z częstszymi bólami głowy, a ćwiczenia siłowe z rzadszymi. Wynik jest niepewny, ale wystarczy, żeby nie polecać rozciągania jako pierwszego wyboru.
Jeśli bóle wiążą się ze stresem, zajrzyj do wpisu ciało pamięta stres i na stronę o przewlekłym stresie.
Fizjoterapia przy napięciowym bólu głowy: co mówią badania
Uczciwie: badań jest sporo, ale są małe, różnią się metodami i zwykle mierzą efekt krótko. Wszystkie trzy przeglądy, na których się opieramy, kończą się zdaniem, że potrzeba więcej i lepszych badań.
| Metoda | Co pokazały przeglądy | Jak pewny jest wynik |
|---|---|---|
| Praca na tkankach miękkich (masaż, techniki na mięśniach) | Lepsza niż brak leczenia w sile i częstości bólu, bez wpływu na to, jak ból utrudnia życie | Niska |
| Suche igłowanie | Lepsze niż brak leczenia w sile i częstości bólu | Umiarkowana |
| Szybkie manipulacje, tak zwane nastawianie | Nie lepsze niż brak leczenia | Niska do umiarkowanej |
| Mobilizacje stawów połączone z ćwiczeniami | Najbardziej zmniejszały częstość bólu w krótkim czasie | Niska do umiarkowanej |
| Elektrostymulacja przezskórna (TENS) razem z fizjoterapią | Najbardziej zmniejszała siłę bólu w krótkim czasie | Umiarkowana |
| Ćwiczenia siłowe | Zmniejszały częstość bólu, ćwiczenia ogólnie zmniejszały siłę bólu | Bardzo niska dla ćwiczeń ogólnie, wyniki niespójne |
| Rozciąganie | Wiązało się z częstszym bólem | Niepewna, wyniki niespójne |
Pierwszy przegląd, o terapii manualnej z 2022 roku, objął 15 badań i 1 131 osób z bólem napięciowym. Drugi, z tego samego roku, porównał metody fizjoterapii w sieci 15 badań i wskazał, że najlepiej wypada połączenie technik biernych z ćwiczeniami albo z elektrostymulacją. Trzeci, z 2025 roku i tylko o ćwiczeniach, zebrał 12 badań i 759 osób. Ćwiczenia ogólnie nie różniły się od zwykłej opieki w częstości bólów, ale zmniejszały ich siłę, a w rozbiciu na rodzaje ćwiczeń wyróżniły się ćwiczenia siłowe.
Podobnie ostrożne są europejskie wytyczne neurologów o leczeniu bólu napięciowego. Leczenie bez leków radzą rozważać zawsze, choć jego podstawy naukowe uznają za ograniczone. Fizjoterapia i akupunktura mogą według nich być wartościową opcją przy częstym bólu, ale mocnych dowodów skuteczności nie ma. Najlepiej udokumentowany jest biofeedback z pomiarem napięcia mięśni, a terapia poznawczo-behawioralna i trening relaksacji najpewniej działają. Pomóc może też rzetelna informacja, uspokojenie i znalezienie wyzwalaczy, czyli dokładnie to, do czego służy dzienniczek.
Co z tego wynika w praktyce? Samo leżenie na stole nie wystarczy, a samo „nastawianie” szyi nie ma poparcia. Najwięcej sensu ma praca ręczna na tkliwych mięśniach jako wstęp i ćwiczenia wzmacniające kark i obręcz barkową jako to, co zostaje na dłużej.
Pierwsza wizyta w FIZJOMI to szczegółowy wywiad oraz ocena ruchomości szyi, napięcia mięśni i ewentualnych przeciążeń w obrębie karku, barków i żuchwy. Na tej podstawie dobieram odpowiednią terapię manualną i ćwiczenia. Na koniec pacjent dostaje proste zalecenia do domu, ćwiczenia rozluźniające, wskazówki dotyczące ergonomii i sposoby na zmniejszenie napięcia na co dzień.
Monika Krefft, fizjoterapeutka, FIZJOMI
Najczęstsze pytania
Jakie są objawy napięciowego bólu głowy?
Ból zwykle po obu stronach głowy, uciskający albo ściskający jak obręcz, łagodny lub umiarkowany, trwający od 30 minut do kilku dni. Według międzynarodowej klasyfikacji nie nasila się przy chodzeniu i nie daje nudności, może za to przeszkadzać światło albo hałas, ale nie oba naraz.
Czy napięciowy ból głowy jest groźny?
Sam w sobie nie. Rzadki ból napięciowy ma prawie każdy i zwykle nie wymaga leczenia, ale przewlekły, w 15 i więcej dniach w miesiącu, mocno obniża jakość życia. Pilna pomoc jest potrzebna przy sygnałach alarmowych, na przykład nagłym, skrajnie silnym bólu.
Czy masaż pomaga na napięciowe bóle głowy?
Może pomóc. Przegląd badań z 2022 roku pokazał, że praca na tkankach miękkich zmniejsza siłę i częstość bólu w porównaniu z brakiem leczenia, choć pewność wyniku jest niska. Lepiej łączyć ją z ćwiczeniami.
Czy tabletki przeciwbólowe mogą wywołać ból głowy?
Tak. Międzynarodowa klasyfikacja opisuje ból głowy z nadużywania leków u osób, które przez ponad 3 miesiące biorą paracetamol, ibuprofen lub aspirynę w 15 i więcej dniach w miesiącu albo leki złożone i tryptany w 10 i więcej dniach. Większość poprawia się po odstawieniu leku, które planuje się z lekarzem.
Czy napięciowy ból głowy może być od kręgosłupa?
Ból z tyłu głowy, zawsze po jednej stronie i nasilany ruchem szyi, może pochodzić z kręgosłupa szyjnego i wtedy klasyfikacja nazywa go szyjnopochodnym. Jego cechy opisaliśmy we wpisie o bólu karku.
Co zrobić samemu, a z czym przyjść do nas
Sam możesz zacząć od dzienniczka i prowadzić go przez miesiąc, poprawić to, co pokaże kolumna „co robiłeś”, i pilnować dni z tabletkami. Przy rzadkich bólach często na tym się kończy.
Do lekarza idź, gdy dzienniczek pokazuje 15 i więcej dni bólu w miesiącu, gdy leki przekraczają progi z tabeli albo gdy pojawia się którykolwiek sygnał alarmowy. Do nas przyjdź, gdy bóle są częste, lekarz wykluczył inne przyczyny, a Ty chcesz zmniejszyć ich liczbę bez kolejnych tabletek. W FIZJOMI na Przymorzu badamy tkliwość mięśni głowy, szyi i szczęki, pracujemy ręcznie na tym, co jest spięte, i układamy ćwiczenia wzmacniające do domu. Weź ze sobą dzienniczek. Zobacz, jak pracujemy przy bólach głowy.
Źródła
- Headache Classification Committee of the International Headache Society. The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition (ICHD-3). Cephalalgia 2018;38(1):1-211. Rozdziały 1.1 Migraine without aura, 2 Tension-type headache (2.1 do 2.3), 8.2 Medication-overuse headache z podtypami. https://ichd-3.org/2-tension-type-headache/
- NHS. Headaches (przegląd strony 17.04.2024). https://www.nhs.uk/conditions/headaches/
- Kamonseki DH, Lopes EP, van der Meer HA, Calixtre LB. Effectiveness of manual therapy in patients with tension-type headache. A systematic review and meta-analysis. Disabil Rehabil 2022;44(10):1780-1789. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32924640/
- Jung A, Eschke RC, Struss J, Taucher W, Luedtke K. Effectiveness of physiotherapy interventions on headache intensity, frequency, duration and quality of life of patients with tension-type headache. A systematic review and network meta-analysis. Cephalalgia 2022;42(9):944-965. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35236143/
- Tao QF, Hua C, Qin D i wsp. Disentangling preventive effects of differential exercise types on tension-type headache: a component network meta-analysis of randomized controlled trials. Postgrad Med J 2025;101(1201):1147-1155. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40257956/
- Bendtsen L, Evers S, Linde M, Mitsikostas DD, Sandrini G, Schoenen J; EFNS. EFNS guideline on the treatment of tension-type headache. Report of an EFNS task force. Eur J Neurol 2010;17(11):1318-1325. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20482606/
- Diener HC, Antonaci F, Braschinsky M i wsp. European Academy of Neurology guideline on the management of medication-overuse headache. Eur J Neurol 2020;27(7):1102-1116. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32430926/
